Pin xe điện hết vòng đời: bài toán thu hồi, tái sử dụng và tái chế đang đặt ra cho Việt Nam

Chuyển đổi sang xe điện giúp giảm khí thải tại nơi phương tiện vận hành, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về phần còn lại của vòng đời: pin sẽ đi đâu khi hết tuổi thọ? Với Việt Nam, nơi số lượng xe máy điện và ô tô điện đang tăng nhanh, đây là vấn đề công nghệ môi trường cần được chuẩn bị từ sớm.

Quy mô vấn đề

Theo số liệu được báo Nhân Dân dẫn lại, cuối năm 2022 cả nước có khoảng 2 triệu xe máy điện và hơn 11 nghìn ô tô điện đang vận hành. Chuyên gia của Viện Chiến lược, Chính sách, Tài nguyên và Môi trường cho biết tuổi thọ pin xe máy điện thường là 5, 7 hoặc 10 năm, còn pin ô tô điện thường từ 10 đến 15 năm. Điều này có nghĩa là trong khoảng 10 năm tới, lượng pin thải bỏ sẽ lớn dần và gây thách thức về thu hồi, xử lý.

Pin lithium-ion chứa coban, niken, lithium; nếu vứt bỏ không đúng cách có thể gây cháy nổ và ô nhiễm đất, nước. Ở phạm vi toàn cầu, Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) dự báo hơn 11 triệu tấn pin lithium-ion sẽ bị thải bỏ vào năm 2035, gấp khoảng 10 lần hiện nay.

Các hướng xử lý

• Tái sử dụng bậc hai: pin sau khi hết vòng đời trên xe vẫn có thể lưu trữ tới khoảng 70% năng lượng nên có thể dùng cho hệ thống lưu trữ điện mặt trời hoặc cấp điện cho nhà máy.
• Tái chế: pin được nghiền, tách thành “black mass” rồi dùng dung môi để tách các hợp chất kim loại. Lithium thu hồi có thể dùng để sản xuất pin mới, than chì được tái sử dụng trong chế tạo pin.
• Thu gom đúng quy định: tiêu chuẩn Việt Nam yêu cầu pin hết tuổi thọ phải được thu gom, các loại như Ni-Cd, Ni-MH, Li-ion cần được tái sử dụng hoặc tái chế.

Khoảng trống chính sách và đề xuất

Theo chuyên gia, chính sách quản lý chất thải nguy hại hiện nay chưa đề cập nhiều đến pin xe điện, và số doanh nghiệp thu gom, vận chuyển, xử lý theo từng nhóm chất thải còn ít. Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết tiêu chuẩn cho xe điện và trạm sạc đã cơ bản hoàn thiện, song tái chế và tái sử dụng pin vẫn còn mới, nên đã đề nghị Bộ Tài nguyên và Môi trường xây dựng quy chuẩn tương ứng.

Tại một cuộc họp báo tháng 7/2025, Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM đề xuất xây dựng một trung tâm hoặc nhà máy tái chế công suất khoảng 3.000 tấn mỗi năm, có thể thu hồi tới 95% kim loại quý, và cho rằng thời gian để có một cơ sở tái chế hiện đại là khoảng 10 năm. Đại diện UNDP khuyến nghị tối đa hóa giá trị pin qua tái sử dụng, tái sản xuất và tái chế.

Các đề xuất khác gồm sớm ban hành hệ thống tiêu chuẩn pin xe điện cùng tiêu chuẩn tái chế, kết nối dữ liệu giữa cơ quan quản lý và nhà sản xuất, và có cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đầu tư công nghệ sản xuất, tái chế pin tại Việt Nam. Đây là những nội dung mang tính đề xuất, cần theo dõi thêm văn bản chính thức.

Ảnh: RudolfSimon / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

Nguồn tham khảo: Báo Nhân Dân điện tử (https://nhandan.vn/giai-bai-toan-tai-che-pin-xe-dien-post781073.html); VnEconomy (https://vneconomy.vn/automotive/xu-ly-pin-xe-dien-thai-loai-giai-phap-cua-the-gioi-va-viet-nam.htm); Nhà đầu tư (https://nhadautu.vn/pin-thai-cua-hang-tram-nghin-xe-dien-se-di-ve-dau-d97920.html)